Landschapsomschrijving Etappe 11: Ouderkerk aan de Amstel – Abcoude

Abcoude

Dit is van oorsprong een zgn. engdorp waar de boerderijen en leemhutjes dicht op de opgeslibte oeverwal of stroomrug van een riviertje lagen. In dit geval die bij de samenvloeiing van de Angstel en het Gein, rond de huidige kerk en zijn plein. Al heel vroeg hebben mensen zich er gevestigd, vanaf 500 na Chr. vermoedelijk. Hier moet een hof (‘curtis’) van de landsheer - de bisschop van Utrecht - gestaan hebben. Vanaf deze zandige ontginningsbasis wierpen de bewoners dijkjes langs de riviertjes op, waarop zij boerderijtjes gingen bouwen. Pas in de 20ste-eeuw, toen het ‘watermanagement’ al zover gevorderd was dat er buiten de oorsponkelijk kern gebouwd worden, verschenen de nieuwbouwwijkjes van de jaren 1950 en later.

Amstelveens 'golfodrama' weggestemd

De Kruitmolenweg was vroeger als resp. ‘Groot Loopveld’, ‘Kercklaan’ en ‘Ouderkerkerlaan’ dè dwarsverbinding tussen Nieuwer-Amstel (sinds 1964 Amstelveen) en Diemen, maar is door het talud van de nooit voltooide A3 richting Den Haag doorsneden. U moet daarom een slalom maken langs de afritten van de A9 om in de groene oostrand van Amstelveen te belanden. Aangezien Provinciale Staten in december 2007 het voorgestelde golfterrein of ‘golfodrome’ aan de oostkant van het v.m. A3-talud weggestemd heeft, zal het restant van de Bovenkerkerpolder gespaard blijven voor een waar ‘golfodrama’, zoals tegenstanders het project afschilderden.

Bovenkerkerpolder & Middenweg 

Ook aan de zuidkant is de Bovenkerkerpolder nog groen gebleven, ondanks allerlei bouwplannen en ‘strategische’ grondaankopen van projectontwikkelaaars. En dat is vooral te danken aan een groepen groenbewuste burgers van Amstelveen, verenigd in het Samenwerkingsverband Bovenkerkerpolder Open, Stil en Groen. De vroeger onverharde Middenweg is recentelijk geherprofileerd als voet- en fietspad en voorzien van verharde ‘groene’ sporen voor de tractors van de boeren, de hoofdgebruikers van de polder. De bermen en oevers worden ecologisch beheerd.
Zie ook het originele beeldverhaal over de geschiedenis van de Bovenkerkerpolder (PDf 5,5 mb) 

Buskruitmolen aan de Amstel 

Voorbij het A9-viaduct ziet u de v.m.‘Buskruitmolen nr. 3’, ook wel De Oude Molen geheten. Een zgn rosmolen uit 1742 waar met paardenkracht zwart buskruit verpulverd werd. Tot 1843, toen de productie naar Muiden werd verplaatst. In de jaren 1890 ging de fabricage van nitroglycerine en salpeterzuur terug naar De Oude Molen. In de Eerste Wereldoorlog beleefde deze springstoffenfabriek gouden tijden... de een z’n dood is de ander z’n brood. Tegenwoordig wordt het complex hergebruikt als kantoor en opslagplaats door allerlei bedrijven. Trouwens de groene oksel van de A9 wordt in z’n geheel als bedrijventerrein heringericht, zoals u op de zijweg Kruitmolen goed kunt zien.

Buurt over Ouderkerk 

Zo heette vroeger het dijkbuurtje op de westoever van de Amstel: hier legden trekschuiten en turfschepen aan en bezochten reizigers en menners ofwel ‘jagers’ van de trekschuitpaarden uitspanningen als De Paardenburg en ‘t Jagershuis. Veel boten moesten hier namelijk afslaan, de zijrivier Bullewijk in richting Utrecht of voor de brug wachten, die er al in de 13e-eeuw lag. Want Ouderkerk doet zijn naam eer aan en is de oudste nederzetting langs de Amstel, ouder dan ‘Amstelredam’. Gelegen aan de overkant van de rivier, rond de NH-kerk die boven de bomen uittorent. Vandaar ook de naam van dit middeleeuwse ambacht ‘Ouder-Amstel’.

Een Ronde Hoep als polder 

Op de Waverdijk lopend kijkt u naar links over de weidse polder De Ronde Hoep uit: een oude, ± twee meter diepe veenpolder waar het middeleeuwse landschap nog intact is. Ingesloten door Amstel, (Oude) Waver en Bullewijk leek de ringdijk op een ronde hoepel met sloten als veervormige staken naar de as van de polder - tegenwoordig stiltegebied en natuurreservaat van Landschap Noord-Holland.

Fort aan de Winkel 

Ook dit fort in de Stelling van Amsterdam is nooit helemaal voltooid door de genie in de jaren 1890 en 1900. Het is een dicht begroeide schans gebleven met een fortwachterswoning en een bergloods die tegenwoordig door vakantievierende militairen en hun gezinnen (‘Vafamil’) als kampeerwinkel gebruikt wordt.

Fort Waver-Amstel 

Vanaf het pontje bij Nessersluis loopt u langs de achterzijde van dit voormalige fort in de Stelling van Amsterdam. Het was gebouwd tussen 1886 en 1912 en was strategisch gelegen op de splitsing van Amstel en Oude Waver. In mobilisatie- en oorlogstijd staken er kanonnen en mitrailleurs uit de kazematten op de hoek, voor zgn. flankerend vuur in de richting van de naburige forten bij Uithoorn en Botshol. Aan de hiervandaan niet zichtbare voorzijde kon hypermodern snelvuurgeschut vanuit twee gepantserde hefkoepels het onderwatergezette voorterrein en de daarin gelegen toegangswegen bestrijken. Inclusief (onder)officieren konden hier 350 manschappen gelegerd worden, een kazerne vol: nu één wijnkoperij met batterijen flessen.

Molenroute van boer Jan Wesselingh 

Dankzij deze boer kunnen we vanaf de Middenweg over een graskade tussen twee molenvaarten door lopen naar de plek waar vroeger drie molengangen uitkwamen. Hieraan stonden achtereenvolgens onder-, midden- en bovenmolens die tussen 1765 en 1770 het water met schepraderen uit het geheel uitgeveende en verwaterde ‘benedenland’ oppompten naar het niet-verveende en drie meter hogere ‘bovenland’ van de Amstel - achter de Ringdijk van deze nieuwe droogmakerij, Bovenkerkerpolder geheten. Vandaar werd het water door andere molens op de Amstel geloosd, de buitenboezem. Tot de komst van een gemaal in 1914 was het hier een groot molenpark - een schitterend gezicht moet dat opgeleverd hebben!

Natuurreservaat Botshol 

Na het onvoltooide Fort in de Waver-Botshol - dat door het ontbreken van bomvrije gebouwen meer op een groene 17e-eeuwse schans lijkt dan op een Stellingfort- komt rechts het natuurreservaat Botshol in zicht. Het zuidelijk deel is na 1777 uitgeveend en vervolgens verwaterd - getuige de vele plassen, poelen en uitgewaaide petgaten. Deze rimboe behoorde oorspronkelijk toe aan het rijke Kapittel van Sinte Marie, een kerkelijke projectontwikkelaar uit Utrecht. Het bestond uit de ontginningen Waverveen en Ruige Willis. Veelzeggende naam, die laatste: zo zagen onze middeleeuwse voorgangers deze met elzen, wilgen en berken begroeide moerasbossen - ruige ‘Wildernisse’. Het noordelijk deel is meer boerenland gebleven, met natte rietlanden en wat drogere hooi- en weilanden. Eigenaar Natuurmonumenten is samen met Hoogheemraadschap Amstel, Gooi & Vecht (Waternet) bezig met de verbetering van de waterkwaliteit door instromend ‘gebiedsvreemd’ water te zuiveren.

Nes aan de Amstel 

Nes is een van die veen- en polderwerkersdorpen aan de rivier geweest, samen met de Zwarte Kat en de iets zuidelijker gelegen Zwaluwenbuurt, waarmee het later vergroeid is.  Sinds 1893 wordt het gedomineerd door de zware en wat verzakte toren van de katholieke Sint Urbanuskerk die Jos Cuypers (de zoon van Pierre) in een neo-gothische stijl ontworpen heeft. En eetcafé De Vergulde Zon heeft een terras aan het water, het is maar dat u het weet.

Polder Groot-Mijdrecht & ontpolderde Waverhoek 

Aan de rechterkant de zes meter diepe, groene badkuip van de polder Groot-Mijdrecht. Deze is wèl verveend ten behoeve van de turfwinning, eerst ‘droog’ en later ‘nat’, met de baggerbeugel (het zgn. slagturven). In de 19e-eeuw waren er slechts wat afgekalfte reepjes legakker over en werd de verwaterde polder drooggelegd (1880). Voorbij de Hoofdweg kunt u rechts over een gedeeltelijke ‘ontpoldering’ uitkijken: in deze Waverhoek is de strijd tegen het immer opborrelende brakke kwelwater vanuit de hogergelegen Vinkeveense Plassen en Botshol opgegeven en is de polder weer verwaterd en verruigd: ideaal voor roerdompen, lepelaars, purperreigers, krak- en kuifeenden. Nieuwe natuur in de ecozone tussen natuurgebied Botshol en de Nieuwkoopse Plassen.

Proostdijersluis en Vinkeveense Plassen 

In de Proostdijersluis is goed te zien hoe hoog veenriviertjes als de Winkel nu liggen: het verval naar het peil van de Vinkeveense Plassen hierachter bedraagt meer dan 1 meter 70. Terwijl tijdens de middeleeuwse ontginningen de bedijkte en ontwaterde veenkussens juist veel hoger lagen dan deze riviertjes. De Plassen hier zijn historisch gezien een vrij recent verschijnsel. Ze ontstonden pas in de jaren 1920-’30 toen de ‘natte’ turfwinning de oude veenpolders zodanig verwaterd hadden dat kaarten een bont eilandenrijk van legakkertjes lieten zien. Later zorgde de diepgaande zandwinning ten behoeve van naoorlogse stadsuitbreidingen ervoor dat de plassen niet ingepolderd werden en er aan de oostkant een paar open plassen ontstonden.