Landschapsbeschrijving Etappe 9: Krommenie – Halfweg

De Uiterdijken 

De Uiterdijken was vroeger een buitendijks gebied, na de inpoldering van het IJ in de jaren 1860-’70 omdijkt en ontwaterd. Vanaf zijn grasdijk kunt u over de golfvelden heen de nieuwe westhavens van het ‘schiprijck Amsterdam’ zien, met de gigantische rode containerkranen als blikvanger.

Fort aan den Ham 

Een ‘tussenfort’ in de Stelling van Amsterdam, de cirkelvormige verdedigingslinie rond de hoofdstad met forten en nevenbatterijen, inundatievelden en -kades, damsluizen en ‘gedekte’ geniewegen, aangelegd tussen 1880 en 1914. Dit fort moest in geval van oorlog de spoorlijn Amsterdam-Alkmaar en de daarnaast gelegen rijksweg onder schot houden. In de 2 gepantserde hefkoepels aan de voorkant waren geavanceerde snelvuurkanonnen van het type Krupp-Greuson 6 cm opgesteld. In de bomvrije kazematten aan de achter- of keelzijde stonden zoals gebruikelijk zware mitrailleurs van het type Gardner M90, maar ontbraken 10.5 cm-kanonnen. Die stonden wel in de naburige forten Krommeniedijk en Veldhuis, want vandaar uit konden de flanken van dit fort makkelijk bestreken worden. De bergloods bij de weg is origineel

Fort Veldhuis 

Na de tweede zijweg gaat de liniewal links van de dijkweg lopen, recht op het volgende fort aan, Fort Veldhuis. Dit is een wat ouder fort, gebouwd in de de jaren 1893-1899. Ook hier staat een bergloods bij de weg. ± 400 meter verder, bij wit infopaneel, de in de dijk verzonken nevenbatterij van het fort. De weg is nu een door de grasdijk ‘gedekte gemeenschapsweg’ geworden, hier Genieweg geheten.

Halfweg, het Panama der Lage Landen 

Bij de drukke Haarlemmerweg (A200) krijgt men de indruk van een flessehals: weg-, water- en spoorverbindingen verdringen zich in de nauwe ruimte tussen de oude zeedijk en de voormalige suikerfabriek (‘SugarCity’ nu in projectontwikkelaars taal). En dan te bedenken dat hier vroeger ook nog een spoorstation lag (komt hopelijk terug) en een tramstation met aparte railsporen. Halfweg was en is het Panama der Lage Landen. De landengte tussen het Haarlemmeermeer en het IJ was hier zo smal en de sluizen vormden zo’n barrière in de 17e-eeuwse trekvaart tussen Amsterdam en Haarlem dat de passagiers moesten uit-, overstappen èn tegelijk tol betalen. Zo kwam de naam ‘Halverwege’ in zwang, later afgekort tot ‘Halfweg’.

Hoogedijk

In feit is dit de hogere versie van de Lagendijk (zie etappe 4): in ± 1209 opgeworpen om het oprukkende zeewater van de Crommenije (‘Krommewater’: Krommenie) uit de polder Heemskerkerbroek te houden. De Lagendijk heette vroeger ook wel Sint Aagtendijk, naar de oude naam voor Beverwijk (Sint Aagtenkerk).

Inlaagsedijk & Spaarndammerdijk 

De Inlaagsedijk is in feite de eerste zeedijk hier, opgeworpen rond 1220. Doorgebroken en grotendeels weggespoeld tijdens de Sint Elizabethvloed van 1421. Vervangen door een meer zuidelijk gelegen dijk, de Hoge of Spaarndammerdijk. De in het vroegere IJ uitstekende landtong werd daardoor recht afgesneden en kreeg later, tijdens de herpoldering als buitendijks gebied een zomerkade om zich heen. De Inlaagse graskade is vanaf de Ringweg goed te zien. In de nabije toekomst wordt hij beloopbaar gemaakt. Tegelijkertijd zal dan het bestaande schelpenpad door de nieuwe plas aan de westkant met een voetbrug over een tocht aangesloten worden op het Westhoffbos, een groene doorsteek voor de wandelaar. 

kruitmagazijnen langs Assendelver Zeedijk 

Deze middeleeuwse dijk, ook wel Noorder IJ- en Zeedijk geheten en onderdeel van de Waterlandse Dijkring, fungeerde in de Stelling van Amsterdam als tweede liniewal, op 1 à 2 km afstand gelegen van de eerste (die tussen de forten Sint Aagtendijk en Zuidwijkermeer). Een relatieve veilige plek voor bomvrije kruit- en projectielmagazijnen, aangelegd in 1894-1895. ± 100 m na de Nieuwendijk kronkelt de asfaltweg onderlangs de dijk om de eerste heen: ‘Kruitkamer’ staat er nu op. ± 1200 m verder het volgende: ‘Kruitmagazijn bij den Steenen Paal’, nu in gebruik als ‘Luchtoorlogmuseum Icarus et Mars’ bij de stichting Aircraft Recovery Group 1940-1945.  Die Steenen Paal treffen we iets verder op de grasdijk aan, bij de volgende zijweg (weer een Genieweg!): een waterschapspaal uit 1717. Van het derde kruitmagazijn, dat ‘bij den Poel’, ± 1 km na de Vonderweg links, is alleen de omtrek nog te zien. De drie vormden een zgn. groepspark binnen de Sector Zaandam, Groep Westzaan van de Stelling. De Duitsers hebben enkele in de oorlog nog gebruikt als zoeklichtbatterijen voor hun luchtdoelartillerie (FLAK). 

Natuurgebied Sint Aagtendijk 

We lopen hier over een schelpenpad in het natuur- en recreatiegebied Sint Aagtendijk, beheerd door de stichting Landschap Noord-Holland. Sinds 1997 aan weerszijden van weg, dijk en inundatiekanaal verrijkt met waterpartijen, bosjes en moerasnatuur, met pony’s en schapen als grazende beheerders www.landschapnoordholland.nl/liniedijken

Natuuroever Noordzeekanaal bij Buitenhuizen 

Vanaf de pontsteiger Buitenhuizen is door Rijkswaterstaat een lange, inhammenrijke en  natuurvriendelijke oever aangelegd, omzoomd door rietvelden. Onderdeel van een ecozone en o.m. bedoeld als rust- en paaigebied in brakwater voor vissoorten als zalm en haring. Het kanaal blijkt namelijk een tot Amsterdam oplopende ‘tong’ van zout water te bevatten.

Nevenbatterij bij Ons Genoegen 

± 300 m zuidwaarts van het Fort Aan den Ham is vlak na boerderij Ons Genoegen rechts het begroeide restant van een zgn. tussen- of nevenbatterij te zien, half verzonken in de inundatiekering, tevens liniewal. Met betonnen borstweringen voor het mobiele veldgeschut, zgn. banketten voor mitrailleurs, scherfvrije schuilplaatsen en munitiemagazijnen. Weer ± 300 m verder, na de zijweg links een met aarde bedekt, bomvrij kruit-, vul- en projectielenmagazijn van de Stelling.

Nieuwendijk 

Niet zo nieuw als de naam suggereert: al in de late middeleeuwen aangelegd als dwarsdijk tussen de Sint Aagten- en Assendelver zeedijken om het opdringerige water van Wijkermeer en IJ te keren. Het IJ liep hier als Crommenije (nu De Kil geheten) tussen de oude zeedijken door. Vanaf ± 2011 kunt u ten zuiden van de Nieuwendijk een ommetje maken door een ‘polderpark’ van het recreatiegebied De Buitenlanden, aangelegd als kompensatie voor de nieuwbouwwijken Broekpolder bij Beverwijk en Saendelft bij Assendelft (Strategisch Groenproject IJmond-Zaanstad).

Noorderbos & Westhoffbos 

Allebei bossen van inheemse snelgroeiers, recht-toe recht-aan ontworpen en machinaal aangeplant. Na de oversteek van de Noordertocht in deze Houtrakpolder (een 19e-eeuwse IJpolder) ziet u in het Noorderbos gladstammige essen strak in het gelid staan, met een meter tussenruimte, regelmatig afgewisseld door wilgen. Verderop zijn het dichte rijen elzen, schietwilgen en essen, beschermers van de lichtgevoelige beuken daarachter. Ongedund want gevallen hout is goed voor zwammen, insecten, vogels. Een staaltje van budgetneutraal ‘ecologisch bosbeheer’. Het Westhoffbos   is wat ouder en hoger. Schrale troost voor liefhebbers van open polders overigens... 

Spaarnwouderveen & De Batterij bij Halfweg 

Aan het eind van de Spaarndammerdijk, rechts van de zijweg richting spoorlijn, liggen de begroeide aardwallen van een 17e-eeuwse schans, ‘De Batterij’ genoemd. Bedoeld om de zo strategisch gelegen sluizen, water- en landwegen van Halfweg te verdedigen. Links van de zijweg het drassige, rietomzoomde natuurgebiedje Spaarwouderveen, eigenlijk een verlande dijkdoorbraak, ‘Haddingsbraak’ geheten

Stoomgemaal Halfweg

Het meest indrukwekkend tijdens zijn maaldagen: dan braakt de lange schoorsteen zwarte rookwolken uit, dan kolkt het water en leeft het oude gemaal helemaal op. Wat een helse stoommachine, wat een zuigers, trekstangen en schepraderen! Gebouwd in 1852 moest het samen met de gemalen in Spaarndam, Katwijk en Gouda de boezem van het Hoogheemraadschap van Rijnland leegmalen. In 1977 vervangen door een diesel-electrisch gemaal aan de Amerikahaven, in de jaren daarna gered van de sloop, tegen de zin van het hoogheemraadschap, en in 1987 geopend als werkend museum. Een fraai staaltje industriële archeologie.