‘Meisjes’ en ‘lekkere wijven’: seksisme in de politiek

(08 januari 2020)

De provincie Noord-Holland zoekt een rolmodel voor vrouwen in de politiek. Wie verdient de Ribbius Peletier-penning? Liza Mügge benadrukt het belang van vrouwelijk politiek talent, in de eerste column van de juryleden van deze penning.

Liza Mügge, jurylid Ribbius Peletier-penning

Foto: Monique Kooijmans

“En daar zit Femke!” Terwijl haar collega’s worden voorgesteld met ‘burgemeester A of B’ wordt de burgemeester van Amsterdam, Femke Halsema, in groepen bestuurders weleens geïntroduceerd met haar voornaam. Dit is wat de Amerikaanse feministische filosoof Judith Butler een ‘girling’ moment noemt: een moment waarop een volwassen vrouw niet als zodanig wordt aangesproken, maar als meisje [1]. Alhoewel het vaak aardig wordt gebracht, raakt het de kern van een diepgeworteld seksisme tegen vrouwen. 

Het burgemeestersambt is nog altijd een mannelijk domein: slechts een kwart van de burgemeesters is vrouw. De positie wordt daardoor niet geassocieerd met vrouwen. Door Halsema aan te spreken met haar voornaam, wordt nog eens extra benadrukt dat zij anders is. Haar vrouwenlichaam past niet in het klassieke beeld van een burgemeester. 

De viering van 100 jaar vrouwenkiesrecht in 2019 heeft de ondervertegenwoordiging van vrouwen in de politiek weer vol op de politieke en publieke agenda gezet. Het onderwerp stond centraal in talloze tentoonstellingen, filmavonden, debatten, lezingen, toneelstukken, publicaties en expertmeetings. Beleidsmedewerkers, politici, journalisten, ondernemers, kunstenaars en wetenschappers gingen met elkaar in discussie. Waarom zijn er zo weinig vrouwen in de politiek? Hoe krijgen we daar verandering in? Alhoewel dit belangrijke vragen zijn, die we ook in 2020 moeten blijven stellen, is het cruciaal om ook de aandacht te vestigen op de ervaringen van zittende vrouwelijke politici. Welke belemmeringen ervaren zij?  

Hoge uitstroom

Want niet alleen is de instroom van vrouwen in de politiek laag – de uitstroom is ook hoog. Om deze reden betogen Zahra Runderkamp, Maria Kranendonk en ik in de recente bundel 'Op weg naar een betere m/v-balans in politiek en bestuur' dat het behoud van vrouwen in de politiek meer aandacht verdient dan tot nu toe het geval is. Uit verschillende internationale onderzoeken weten we dat mannelijke dominantie in de politiek samengaat met een politieke cultuur waarin regels en normen gelden waarin vooral (witte) mannen goed gedijen en die nadelig zijn voor vrouwen. Zo ook in Nederland.

Maria Kranendonk deed onderzoek naar vrouwen in  gemeenteraden. Daaruit blijkt dat de politieke cultuur vaker positief wordt ervaren in gemeenteraden waar relatief veel vrouwen zitten. Respondenten wijzen op een veilig klimaat zonder haantjesgedrag waarin goede discussies worden gevoerd. Mannelijk gedomineerde gemeenteraden worden daarentegen door vrouwen als minder prettig ervaren. Ze hebben het idee dat ze zich extra moeten bewijzen en voelen zich minder serieus genomen. Er wordt soms om vrouwen gelachen als ze iets inbrengen of er wordt gesuggereerd dat ze het niet snappen. Ook worden in sommige gemeenten regelmatig denigrerende opmerkingen gemaakt als “och leuk meisje” of “dit is een typische vrouwenopmerking”. Kranendonk heeft de indruk dat de opmerkingen strategisch worden gebruikt: “Midden in het debat maken ze een opmerking over sekse. Impliciet zeggen ze: ‘omdat je een vrouw bent snap je het even niet, houd maar even je mond’.” Een respondent werd tijdens een diner aangemerkt als “lekker hapje” of er werd gezegd: “ze hadden nog een lekker wijf nodig in de fractie” [2].  

Het lijkt zo onschuldig

De ervaringen van vrouwelijke raadsleden die Kranendonk beschrijft staan niet op zichzelf, maar komen overeen met onderzoek over barrières die vrouwen in het algemeen ondervinden op de arbeidsmarkt [3].  Meer specifiek voor de politiek, komen de bevindingen van Kranendonk over Nederlandse gemeenteraden overeen met een studie van de Interparlementaire Unie (IPU) naar seksisme en intimidatie van vrouwelijke parlementariërs in Europa. De resultaten zijn schokkend: een groot deel van de ondervraagden gaat gebukt onder seksisme, commentaren over hun uiterlijk en intimidatie.

Het lijkt zo onschuldig: mannen die in bestuurlijke kringen andere mannen wél met de gepaste titel aanspreken en vrouwen niet. Maar het heeft een groot effect. Ze houden hiermee – al dan niet onbedoeld – geijkte politieke machtsverhoudingen in stand waarin vrouwen harder moeten werken dan mannen en mogelijk eerder uitstromen. Hierdoor gaat vrouwelijk politiek talent dat al binnen is, verloren. Laten we dat in het nieuwe decennium voorkomen.

Kandidaat aanmelden voor de Ribbius Peletier-penning

Ken jij iemand die een actieve rol voor vrouwen vervult in de politiek? Iemand die vrouwen inspireert en laat zien dat politiek leuk is? Leeftijd speelt hierbij geen rol. Iedereen kan tot 1 februari een kandidaat aanmelden voor de Ribbius Peletier-penning via: ribbiuspeletierpenning@noord-holland.nl

Dit is een blog van Liza Mügge, jurylid Ribbius Peletier-penning, hoofddocent politicologie van de Universiteit van Amsterdam 

[1] Zie 'Bodies that Matter. On the discursive limits of “sex”' (1993), Routledge
[2] Essay Kranendonk
[3] Zie bijvoorbeeld 'What Works for Women at Work. Four Patterns Working Women Need to Know' (2014) van Joan Williams en Rachel Dempsey, NYU Press.