“Laten we ons niet blindstaren op vijandbeelden”

(15 september 2020)

"Laten we ons niet blindstaren op vijandbeelden, maar onze strijdbaarheid richten op de verdediging van wat ons dierbaar is." Deze woorden sprak schrijver en historicus Ewoud Kieft op woensdag 9 september 2020 tijdens de 15e Willem Arondéuslezing in de Grote of St Bavokerk in Haarlem.

In zijn lezing (pdf, 530 kB) vertelde Kieft over zijn zoektocht om de aantrekkingskracht van het nazisme te begrijpen. Hij spitte hiervoor onder meer Mein Kampf door. "Juist datgene wat iedereen zo graag zegt te willen voorkomen, blijft zo in het ongewisse: hoe heeft zover kunnen komen? Hoe heeft het nazisme in de jaren '20 en '30 kunnen uitgroeien tot de grootste massabeweging van Europa? Hoe konden zoveel mensen zich laten meeslepen door een ideologie die we nu, achteraf, met z’n allen even weerzinwekkend als stompzinnig vinden?"

Videostill van Edwoud Kieft tijdens de Willem Arondéuslezing.
Klik op de foto om de Willem Arondéuslezing 2020 van Ewoud Kieft terug te kijken (YouTube)
.

Arondéus als inspiratiebron

In zijn zoektocht naar antwoorden en lessen voor de toekomst haalde Kieft inspiratie uit het leven van Willem Arondéus. De in de Tweede Wereldoorlog geëxecuteerde verzetsman en kunstenaar herkende zijn haat voor de nazi’s als iets destructiefs, zo vertelde Kieft tijdens zijn lezing. “Als ik nadenk over de moed en de standvastigheid en het gevoel van liefde en vriendschap, waarmee Willem Arondéus tijdens die laatste uren de dood in de ogen keek, wekt dat misschien nog wel de grootste bewondering bij me op. Dat het hem inderdaad gelukt was om zijn haat tegen de nazi’s te overwinnen. Dat hij zich niet meer door vijandschap liet leiden, maar zijn gedrevenheid baseerde op het verdedigen van wat hem dierbaar was. Dáár ligt een oplossing voor de polarisatie. Voor al die hoogoplopende discussies waar vroeg of laat iemand het toch niet kan laten om de vergelijking met het nazisme te maken.”

‘Het volk’ als mythe

Volgens Kieft doen mensen er tegenwoordig beter aan om de focus te verleggen op wat nu dierbaar is: de democratie. “‘Het volk’ als een homogene eenheid is een mythe. Het hele idee van democratie is juist dat het volk niet uit 1 ondeelbaar collectief bestaat, maar uit een enorme verscheidenheid aan meningen, geloofsopvattingen en etniciteiten. Ieders stem moet gehoord worden, en minderheden moeten worden beschermd voor een dictatuur van een meerderheid.”

15 jaar Willem Arondéuslezing

Provinciale Staten van Noord-Holland vragen sinds 2005 jaarlijks iemand uit de wereld van kunst, wetenschap of religie om de Arondéuslezing uit te spreken. De lezing is traditioneel rond 5 mei, maar werd dit jaar vanwege de coronamaatregelen verplaatst naar 9 september. Bij de lezing in de Grote of St Bavokerk was vanwege coronarichtlijnen plaats voor 200 bezoekers. Wel was de lezing live te volgen op NH Nieuws.

Verzetsman en kunstenaar Willem Arondéus was 1 van de leiders van de overval op het Amsterdams bevolkingsregister in 1943. Hij werd ervoor opgepakt en gefusilleerd. Arondéus was een moedig en eigenzinnig mens. Al op jonge leeftijd kwam hij openlijk uit voor zijn homoseksuele geaardheid. In die dagen - begin vorige eeuw - een ongewone en gedurfde houding.

In het online magazine &Holland is een uitgebreid verhaal over 15 jaar Willem Arondéuslezing gepubliceerd.