Erfgoed van de maand – Engelmunduskerk

(28 oktober 2020)

De Engelmunduskerk is al minstens 9 eeuwen het hart van Velsen-Zuid, de historische kern van het huidige Velsen. De geschiedenis van de kerk gaat waarschijnlijk nog verder terug tot het jaar 720 toen in Velsen, mogelijk op deze plek, een houten kerkje werd gesticht.

Al 1300 jaar is deze plek in de regio Kennemerland van groot godsdienstig en cultuurhistorisch belang. De provincie Noord-Holland wijdt een nieuwe archeologische publicatie aan de Engelmunduskerk. Zo leggen we de opgedane archeologische kennis over een van de oudste kerken van Noord-Holland vast en kan iedereen hierover meelezen. 

Velsen als middelpunt van Kennemerland

De plek waar nu Velsen-Zuid ligt werd 4000 jaar geleden al bewoond. Langs de kust vormden zich 3 noord-zuid gerichte strandwallen parallel aan elkaar waarop bewoning en akkerbouw mogelijk was. Op de oudste en meest oostelijke ontstond Spaarnwoude, op de middelste Haarlem en Heemstede en op de meest westelijke Velsen, Santpoort, Bloemendaal en Overveen. Tussen de strandwallen lagen langgerekte, natte strandvlakten die als weiland in gebruik waren. Dat deze strandwallen zo verhoogd in het landschap lagen kwam goed uit want een groot deel van Kennemerland bestond lange tijd uit water. De voorloper van het huidige IJ, het Oer-IJ, mondde in de buurt van het huidige Velsen uit in de Noordzee. Het zeewater had daarmee invloed op het binnenland. Toen de zeemonding verdween kwam de dreiging van het water uit het oosten. Enorme veenpartijen werden door de Zuiderzee weggeslagen en er ontstonden grote meren als het IJ, het Haarlemmermeer en het Alkmaardermeer. Kennemerland was dus een echt waterland. Het smalste stukje van Noord-Holland tussen de zee en de meren lag bij Velsen. Dit was daarmee een strategische plek. Als je over land van noord naar zuid wilde of andersom moest je wel langs Velsen. En ook per water was Velsen goed bereikbaar, handig als je bouwmaterialen wilde aanvoeren voor een kerk bijvoorbeeld. Het is dus niet gek dat juist op deze plek een adellijke Hollandse familie neerstreek.

1300 jaar geloven

De Engelmunduskerk is op alle vlakken een zeer oude kerk. Het huidige zichtbare kerkgebouw is een van de vroegste onder de nog bestaande kerken en moet zijn gebouwd in de Late Middeleeuwen rond 1100. Het werd gebouwd met tufsteen, een steensoort van door vulkaan uitgestoten materiaal. Dat was niet te vinden in de buurt van Velsen maar werd aangevoerd uit Duitsland en daarmee was de bouw al een enorme en kostbare onderneming. Nog vroeger, al in de 8ste eeuw, werd de stichting van een houten kerk in de plaats Felsona gemeld. Een nog oudere kerk dus. Zou dat de voorganger zijn van de huidige Engelmunduskerk? In een recente archeologische publicatie over de Engelmunduskerk zijn historische en archeologische onderzoeken gebundeld. Het lijkt erop dat deze oude houten kerk, die in 720 werd gebouwd, inderdaad de voorganger van de Engelmunduskerk moet zijn geweest, maar zeker weten doen we dat niet. De Engelmunduskerk was oorspronkelijk een christelijke kerk die aan Petrus was gewijd. Het kreeg vermoedelijk in de 15de eeuw de naam van de Engels-Friese zendeling Engelmundus. Vanuit deze kerk werd gepoogd het noordelijk gelegen Friese gebied te kerstenen. De Engelmunduskerk werd een belangrijke bedevaartsplaats omdat in de kerk een relikwie lag van de heilige Engelmundus. Pelgrims en zieken stroomden uit alle windsteken toe. Na 1578 ging de kerk in protestantse handen over. Het uiterlijk van de kerk is in de tijd sinds de bouw regelmatig veranderd. De kerk onderging diverse verbouwingen en uitbreidingen, waaronder de bouw van de nu zo herkenbare toren. Kapellen werden gebouwd en later weer gesloopt en tijdens de Tachtigjarige Oorlog eind 16de eeuw werd de kerk door de Spanjaarden zelfs bijna helemaal verwoest. Gelukkig is de kerk behouden en is de kern, het schip, nog in zijn oorspronkelijke vorm te bewonderen. 

Gezicht op de zuidzijde van de Engelmunduskerk in Velsen op een prent uit 1728
Gezicht op de zuidzijde van de Engelmunduskerk in 1728, prent door Abraham Rademaker, Noord-Hollands Archief/beeldcollectie gemeente Velsen.

Hooggeplaatst bezoek

2 historische figuren zijn onlosmakelijk verbonden met Velsen en de Engelmunduskerk: Willem van Brederode en Hillegonda van Voorne. Beiden kwamen uit rijke adellijke Hollandse families. Hun huwelijk bracht invloed en macht uit het noorden van Holland (via Willem) en zuiden (via Hillegonda) samen. Willem werd in 1255 eigenaar van heel Velsen en dus ook van de Engelmunduskerk. Ze hadden daar een eigen kapel, de Brederodekapel, die nu verdwenen is. De kerk kreeg een deel van de opbrengsten van Willems grondbezit, in ruil daarvoor baden priesters en dorpelingen voor het zielenheil van de adellijke familie. In een brochure over Willem en Hillegonda van Brederode leest u meer over dit adellijke echtpaar. De skeletten van de oud-bewoners van kasteel Brederode in Velsen zijn bij archeologisch onderzoek in 1967 teruggevonden, samen met een indrukwekkende grafzerk. Ze werden gevonden buiten de huidige kerk op de plek waar vroeger de Brederodekapel heeft gestaan. Recentelijk zijn de skeletten zorgvuldig onderzocht, met de nieuwste technieken, en kon worden aangetoond dat het inderdaad om het middeleeuwse adellijke echtpaar gaat. De gezichten van Willem en Hillegonda konden worden gereconstrueerd en zij werden de basis voor de mensfiguren die nu een plek hebben in archeologiecentrum Huis van Hilde

Grafzerk met afbeeldingen van Hillegonda en Willem van Brederode 
Zo kleurrijk heeft de grafzerk van Willen en Hillegonda van Brederode er vroeger uitgezien. Tekening F. Marschall.

Een grote hap uit Velsen

De Engelmunduskerk en de daarbij behorende begraafplaats lagen lange tijd aan de zuidkant van het dorp Velsen. De verkeersader tussen Haarlem en Alkmaar lag hier direct aan. Postkoetsen, handkarren en paard en wagens zorgden voor transport van mens, dier en voedsel. De herbergen in Velsen zullen vaak vol hebben gezeten met reizigers. In de 17de eeuw koos de welgestelde elite de omgeving van Velsen uit om hun riante buitenverblijven te bouwen. Ver weg van de stinkende stad wilden zij hun zomers doorbrengen omgeven door bossen. Een heel lint van buitenplaatsen werd aan de duinrand gebouwd. Rijke Amsterdamse regentenfamilies verbleven er in de zomer, veel vrouwen en meisjes uit Velsen werkten er als dienstbodes. Maar Velsen en haar omgeving veranderden in 1876 ingrijpend met de komst van het Noordzeekanaal. Een strook dwars door het dorp werd gesloopt en uitgegraven voor het kanaal. Het zo bedrijvige dorp Velsen werd daardoor in tweeën gesplitst en er ontstonden twee dorpen: Velsen-Zuid en Velsen-Noord. Later werd er nog meer van Velsen afgeknabbeld door verbreding van het Noordzeekanaal. De Engelmunduskerk ontkwam gelukkig aan de sloophamer en vormt samen met de resterende bebouwing rondom het Kerkplein van Oud-Velsen een pittoresk en filmisch decor. In het veranderde landschap van Kennemerland ligt het dorp iets minder strategisch dan vroeger maar het wordt daarom niet minder gewaardeerd. Als beschermd dorpsgezicht wordt Velsen-Zuid nu gekoesterd

Beleef historisch Kennemerland

De grandeur van het adellijke leven rond Velsen kun je zelf ervaren door de buitenplaatsroute te lopen. De voormalige zomerverblijven met tuinen en koetshuizen schitteren tussen de bossen. Vanaf landgoed Velserbeek kun je de Engelmunduskerk in Velsen-Zuid al zien liggen. Als je door het tunneltje naar de historische kern van Velsen-Zuid wandelt kun je de kerk van dichtbij bewonderen. Wil je het prachtige duingebied van de regio Kennemerland verkennen? Fiets dan eens de fietsroute Nationaal Park Zuid-Kennemerland. Deze route combineert landgoederen met beboste duinen en grote grazers zoals konikpaarden. Je fietst grotendeels door het voormalig eigendom van de familie Van Brederode en je kunt een blik werpen op de ruïne van hun vroegere kasteel. 

Paddenstoelen op landgoed Duin en Kruidberg in Noord-Holland.
Paddenstoelen op landgoed Duin en Kruidberg, onderdeel van Nationaal Park Zuid-Kennemerland. Beeld: Ellen Hinskens.

Behoud van archeologisch erfgoed 

Het archeologisch depot van de provincie Noord-Holland herbergt vele duizenden dozen met vondstmateriaal. Deze worden door de provincie zorgvuldig bewaard voor toekomstige generaties publiek en onderzoekers. Achter al deze vondsten gaan verhalen schuil van mensen zoals wij. Mensen die in onze provincie woonden, boerden, familierelaties aangingen en naar de kerk gingen. Niet alle verhalen zijn bekend en nog minder zijn uitgeschreven. Met de reeks archeologische publicaties legt de provincie verhalen over de archeologische collectie van de provincie vast en draagt ze deze verhalen uit. 

Erfgoed van de maand

In de rubriek Erfgoed van de maand staat elke maand een bijzonder gebied, gebouw, vindplaats of historische plek in de provincie centraal.

 

Uitgelicht