Erfgoed van de maand - De Gooi en Vechtstreek

(30 november 2020)

De Gooi en Vechtstreek is een rijk gebied, vol met landschappelijke en historische schatten. Veel sporen van het verleden zijn nog zichtbaar in dit landschap. Een landschap gevormd door ijs, water, wind en de mens.

De kracht van ijs

Het Gooi is een bosrijk woongebied tussen Amsterdam, Utrecht en Amersfoort en dankt zijn vorm aan enorme gletsjers. Zo’n 370.000 tot 130.000 jaar geleden schoven deze vanuit het noorden over ons land. Ze bedekten uiteindelijk de helft van Nederland. Deze gletsjers duwden de ondergrond op, waardoor zogenaamde stuwwallen ontstonden. Op de Utrechtse Heuvelrug zie je deze nog. Het Gooi is hiervan een uitloper. Het  landschap heet daarom een stuwwallenlandschap. Na deze ijstijd deed een warmere periode het ijs smelten. Er kwamen enorme hoeveelheden water vrij. Een deel van de stuwwallen kalfde af en verdween. Een restant van zo’n afgekalfde stuwwal is te zien bij Muiderberg dat bovenop zo’n restant is ontstaan, zo’n 9 meter boven NAP. Het hoogste punt in Het Gooi is gemaakt door de mens. Het is de tafelberg bij Hilversum met zijn 36,4 meter boven NAP. Deze berg werd ook wel kooltjesberg genoemd. Een kolenvuur brandde daar als baken voor de schepen op de Zuiderzee.

Panorama vanaf de Tafelberg, topografische prent, reproductie van aquarel. Beeld: Provinciale Atlas.
Panorama vanaf de Tafelberg, topografische prent, reproductie van aquarel. Beeld: Provinciale Atlas.

De plassen van de Vecht

Het Gooi is nauw verbonden met de Vechtstreek westelijker in Noord-Holland. De Vechtstreek lag laag en was niet, zoals Het Gooi, opgestuwd door gletsjers. Water had daar de grootste invloed op het landschap. Door de stijgende grondwaterspiegel ‘verdronk’ het landschap. De moerassige laagtes vulden zich met water waardoor een groot veengebied ontstond. Het veen in de Vechtstreek waterde af via veenrivieren zoals de Vecht, Gaasp en Gein. Vanaf de Middeleeuwen werden veel van de hier gelegen veenpolders ontgraven voor turfwinning en ontstonden veenplassen. De Vechtstreek is nog steeds het brongebied voor grondwaterstromen die in de plassen in de regio aan het oppervlak komen. Het is nu een belangrijk natuur- en recreatiegebied voor de Metropoolregio Amsterdam (MRA). De Vechtstreek is ook de plek waar 3 waterlinies samenkomen. De Stelling van Amsterdam, de Oude- en Nieuwe Hollandse Waterlinie. De Stelling is UNESCO werelderfgoed sinds 1996, waaraan de Nieuwe Hollandse Waterlinie in 2021 hopelijk wordt toegevoegd. 

Kleurrijke kralen

Het landschap van de Gooi- en Vechtstreek is bijzonder, zowel boven als onder de grond. Al sinds lange tijd zijn deze hoge gebieden van Noord-Holland aantrekkelijk voor bewoning. Vroegere bewoners lieten sporen na die we nu nog kunnen terugzien. Wandelend op de Gooise heidegebieden kom je grafheuvels tegen van ruim 4000 jaar oud. Mannen, vrouwen en kinderen vonden hun laatste rustplaats onder de opgeworpen heuvels. Uit vroegere opgravingen van grafheuvels blijkt dat de overledenen vaak grafgiften meekregen zoals potten, vuurstenen of metalen voorwerpen. Hoeveel grafheuvels er vroeger waren in Het Gooi is onduidelijk maar nu zijn er nog ongeveer 60 bekend. In latere tijden werd de Hilversumse bodem opnieuw als laatste rustplaats gebruikt. Arbeiders ontdekten er een eeuw geleden zeer zeldzame en kleurrijke glazen kralen. Bij het afgraven van grond stuitten ze  op een grafveld uit de Vroege Middeleeuwen. 

Een grafheuvel in het Gooise heidelandschap. Beeld: Sander Koopman.
Een grafheuvel in het Gooise heidelandschap. Beeld: Sander Koopman.

De stad uit

Vanaf de 17de en 18de eeuw ontdekten rijke Amsterdamse ondernemers Het Gooi en de Vechtstreek als perfecte plek voor hun landgoed. Ver weg van de stad en de stank die de stad voortbracht, brachten zij daar hun zomers door. Zo ontstond de landgoederenzone bij ’s-Graveland. De ‘s-Gravelandsche Vaart was voor de ontwikkeling van deze landgoederenzone een belangrijke vaarverbinding tussen de Vecht en ‘s-Graveland. 10 Van deze landgoederen, in beheer van Natuurmonumenten, zijn al wandelend te ontdekken. In ’s Gravenland ligt ook buitenplaats Swaenenburgh, een laat 19deeeuwse buitenplaats met grote cultuurhistorische en (tuin)architectonische waarde. De Vechtstreek ontdekken kan goed met een fietstocht langs de mooiste Vechtplassen. Dol op mooi aangelegde en onderhouden tuinen? Het Singer Laren, Rijksmuseum Muiderslot, Pinetum Blijdenstein en Kasteel Museum Sypesteyn vertellen in een brochure gezamenlijk het verhaal over hun bijzondere tuincollecties.

Buitenplaats Boekesteyn in 's-Graveland. Beeld: Sander Koopman.
Buitenplaats Boekesteyn in ‘s-Graveland. Beeld: Sander Koopman.

Behoud van erfgoed

De provincie heeft Het Gooi en de Vechtstreek aangewezen als archeologiegebieden waarvoor extra aandacht is. Met een archeologische glossy laat de provincie aan inwoners, gemeenten en grondeigenaren zien hoe waardevol het archeologisch erfgoed in dit gebied is. De Leidraad Landschap en Cultuurhistorie helpt gemeenten bij het richting geven aan nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen. Deze moeten in dit gebied passen bij het bijzondere landschap en de cultuurhistorie.

Erfgoed van de maand

In de rubriek Erfgoed van de maand staat elke maand een bijzonder gebied, gebouw, vindplaats of historische plek in de provincie centraal.

Uitgelicht