Erfgoed van de maand - Religieus erfgoed

(22 december 2020)

Religieuze gebouwen zijn vaak het middelpunt van dorp, stad of regio. Meestal hebben ze bijzondere interieurs en hun historie gaat vaak verder terug dan het zichtbare kerkgebouw zelf.

Noord-Holland heeft 1069 kerken die gemeentelijk, provinciaal of rijksmonument zijn. Het gebruik van religieus erfgoed loopt al jaren terug. Hoe behouden we dit waardevolle erfgoed waarvan de kerkelijke functie verdwijnt?

Niet 1 maar 2 orgels

Een kerkgebouw met een lange historie is de Grote of Sint Laurenskerk in Alkmaar. Al meer dan 500 jaar is deze kerk het centrale punt in de stad. De kerk ontstond in 1518 als een katholieke kerk met een rijke inrichting van altaarstukken, muurschilderingen, kleurrijke ramen en een groots orgel. Dit Koororgel is behouden en gerestaureerd en is nu het nog oudst bespeelbare orgel in Nederland. Na 1573 nemen de protestanten de kerk over en wordt de inrichting soberder. De bouw van een tweede orgel volgt: het Grote orgel. Sinds de middeleeuwen zijn duizenden mensen begraven in de kerk, soms tot 8 lagen diep. Nu nog loop je als bezoeker over een vloer van wel 1700 grafstenen. De kerkelijke functie is sinds 1996 verdwenen maar dit rijksmonument blijft een plek voor de Alkmaarders om samen te komen. Nu om te genieten van concerten of tentoonstellingen, en er kan ook (weer) getrouwd worden. In 2018 is door duizenden mensen de ‘klim naar de hemel’ gemaakt op steigers rond de daken en toren van de kerk ter ere van het 500-jarig bestaan van de kerk. De afgelopen jaren heeft de provincie de restauratie van de vensters met meerdere subsidies mogelijk gemaakt. 

Grote of Sint-Laurenskerk Alkmaar
De Grote of Sint-Laurenskerk Alkmaar, topografische prent Abraham Rademaker/Leonard Schenk, 1736. Beeld: Provinciale Atlas.

Noodzakelijke restauraties

Monumenten zoals kerken hebben blijvend aandacht en onderhoud nodig. De provincie wil verval van religieus erfgoed tegengaan, zeker nu veel kerkelijke gebouwen hun religieuze functie verliezen. De provincie ondersteunt daarom eigenaren van provinciale en rijksmonumenten met subsidies voor restauratie, voor onderhoud en met leningen. Meer hierover is te vinden in de wegwijzer monumenten. In 2020 ging 30% van het totaal beschikbare budget voor restauratie van rijksmonumenten in Noord-Holland naar religieus erfgoed. 19 kerken ontvingen een totaal van € 1.482.141. Ook de Sint Urbanuskerk in Bovenkerk (gemeente Amstelveen) krijgt in 2020 een bijdrage. Deze kerk met een uniek interieur van architect Pierre Cuijpers werd tussen 1873 en 1889 gebouwd. In 2018 werd de kerk getroffen door brand waarbij het hele dak werd verwoest. De kerk wordt nu herbouwd en onderdelen van het interieur kunnen gelukkig worden gerestaureerd. Dit jaar start een langdurige restauratie van de kruiswegstaties, geschilderde afbeeldingen van scenes uit de lijdensweg van Jezus Christus. 

Hervormde kerk van Den Hoorn op Texel, provincie Noord-Holland
Rijksmonument de Hervormde kerk van Den Hoorn op Texel. Beeld: Dirk-Jan van Dijk.

Behoud van erfgoed

Naast restauratie is ook verduurzaming en herbestemming van kerken belangrijk. Hoe minder energie een kerk verbruikt hoe lager de kosten en, niet onbelangrijk, hoe hoger het comfort in de kerk. Een kerkgebouw kan dan een nieuwe bestemming of verschillende bestemmingen krijgen en zo voor de toekomst behouden blijven. De provincie heeft een groene menukaart voor kerkgebouwen laten opstellen voor eigenaren van kerkgebouwen. Hierop zijn verduurzamingsmaatregelen te vinden die op of rond een kerk genomen kunnen worden. Daarnaast helpt de provincie bij het zoeken van een nieuwe bestemming als de kerkelijke functie van een monument verdwijnt. Hiervoor is een Loods herbestemming aangesteld. 

Rijksmonument De Cultuurkoepel in Heiloo, provincie Noord-Holland
Rijksmonument De Cultuurkoepel in Heiloo, een voormalige kerk nu in gebruik als multifunctioneel theater. Beeld: Provinciale Atlas, Lars van den Brink.

Religieus erfgoed beleven

Een wandelroute met een religieus tintje vindt u in de omgeving van Egmond: het Monnikenpad. U loopt in de voetsporen van de monnik Adelbertus die in 690 na Chr. in Nederland kwam om het christendom te prediken. U komt langs de Adelbertusakker en de Abdij van Egmond, beide provinciaal archeologisch monument. Een kijkje nemen binnenin een kerk, dat kan bij de Grote of Sint-Laurenskerk in Alkmaar. U maakt vanuit huis een virtuele rondleiding en leert over het bijzondere interieur van dit monument. Of stap op de fiets in de regio Alkmaar en fiets ook over het kerkplein langs de Grote Kerk.

Erfgoed van de maand

In de rubriek Erfgoed van de maand staat elke maand een bijzonder gebied, gebouw, vindplaats of historische plek in de provincie centraal.
 

Uitgelicht