Erfgoed van de maand - Stolpboerderijen: piramides in de polder

(27 juli 2020)

In het Noord-Hollandse landschap is de stolpboerderij een opvallende verschijning met haar vierkante vorm en piramidevormig dak. De streekgebonden erfinrichting van de stolp en de kenmerkende gevelindeling zijn bepalend voor de identiteit van de Noord-Hollandse dorpen, steden en het cultuurlandschap.

Reeksen stolpboerderijen vormen monumentale silhouetten en ruimtelijke structuren in het landschap. Er zijn nog zo’n 5000 stolpen in Noord-Holland. Deze unieke boerderijen zijn het beschermen waard.

Archiefbeeld gereformeerde kerk (stolp met houten toren)
Volendam aan de Zeedijk, 1728. Op de voorgrond de gereformeerde kerk, een stolp met houten toren. Op de achtergrond links zeilschepen op de Zuiderzee, huizen en een molen. Bron: Provinciale Atlas Noord-Holland.

Hoe een boerderij een stolp werd

De stolp kent een lange geschiedenis. Al duizenden jaren woonden in Noord-Holland vee en mensen samen onder een dak in woonstalhuizen. Deze langgerekte boerderijen hadden een groot rieten dak op stevige houten palen. In de Noord-Hollandse bodem zijn resten van honderden van dit soort boerderijen teruggevonden uit de brons- en ijzertijd (circa 2000 voor Christus tot het jaar 0). In de loop der tijd werden huis en hooiberg gescheiden gebouwd. Vanaf de 16de eeuw komt de hooiberg weer in de boerderij als hooihuis. Later wordt dit hooihuis aan de achterkant van de hoofdboerderij, het langhuis, gebouwd en krijgt een stolpvorm. In deze langhuisstolp zijn het woonhuis, de stallen en het hooihuis in een lijn aan elkaar vast gebouwd. Uiteindelijk evolueerde de vierkante hooiopslag tot één grote boerderij met daarin de stal, het hooi en het woonhuis: de stolp. Door archeologisch onderzoek op plekken waar oude stolpen worden gerenoveerd of gesloopt, kunnen we de ontwikkeling van de stolp steeds beter in kaart brengen.

Stolpboerderij met uitgebouwd voorhuis
Een stolpboerderij met uitgebouwd voorhuis, een zogenaamde langhuisstolp aan de Westergeest in Uitgeest, foto: Nienke van Kuijeren.

Rouw- en trouwdeur

Noord-Holland kent 2 verschillende typen stolpboerderijen: het (Noord-)Hollandse type en het West-Friese type. Eind 16de eeuw ontstond de West-Friese stolp. Deze stolp heeft een uitgebouwd voorhuis met een gevel die uitloopt in een punt en grote deuren aan de wegzijde. Deze zogenaamde darsdeur zorgt voor de toegang naar de ‘deel’, de ruimte waar de graankorrels van het koren werden verwijderd. Ook wel dorsen genoemd. De deur is zo groot om het te dorsen materiaal op een hooiwagen naar binnen te kunnen rijden. In de voorgevel zit soms een rijk bewerkte ‘rouw- en trouwdeur’, alleen te openen bij huwelijk en uitvaart. Bij de stolphoeves van het Hollandse type zijn de deuren aan de achterzijde geplaatst omdat de weilanden waar het vee graast zich aan de achterzijde van de boerderij bevinden.

Stolpboerderij in Assendelft
Deze stolpboerderij aan de Dorpsstraat in Assendelft is aangewezen als provinciaal monument. Foto: Ruud Karstens.

De stolp in het landschap

Vaak staan de stolpen in reeksen in het landschap. De manier waarop de stolp werd ingepast in het landschap was afhankelijk van de kenmerken van de ondergrond en het type landschap waarin de stolpen verrezen. Deze reeksen stolpen hebben een afwisselend karakter en volgden vaak bestaande landschappelijke structuren. Zo bouwde men in West-Friesland de stolpen vooral op hogere zones in het waddengebied, de zogenaamde kreekruggen. In droogmakerijen ontstonden reeksen van stolpen langs de ringvaarten en de rechte polderwegen en kanalen. Hoe deze stolpenstructuren in het Noord-Hollandse landschap staan zie je in dit filmpje van het Steunpunt Monumenten & Archeologie Noord-Holland.

Stolpboerderij in Zuiderschermer
Stolpboerderij aan de Zuidervaart in Zuiderschermer. Foto: Sylvia Beliën.

Nieuw leven voor de stolp

In 1950 stonden in Noord-Holland zo’n 10.000 stolpen. Door daaropvolgende schaalvergroting in de landbouw werden de stolpen vaak te klein voor hun agrarische functie en te groot voor bewoning. Veel stolpen verdwenen. Ook verval, brand en sloop zorgden ervoor dat er nu nog zo’n 5000 stolpen over zijn. Gelukkig zijn er enthousiaste stolpeigenaren die met veel energie stolpen blijven gebruiken of een nieuwe functie geven. Zo is rijksmonument de Broedersbouw in de Beemster gerestaureerd en herbergt deze boerderij nu 9 appartementen. Voormalige kaasboerderij de Leeuwenhof in Heerhugowaard, ook een rijksmonument, is verbouwd tot woonzorgvoorziening voor ouderen met dementie. En in Starnmeer kun je vergaderen met wijds uitzicht over de polder in een stolp die na brand is herbouwd. Verduurzaming van een stolp is bij herbestemming heel belangrijk. Een historisch gebouw met zo’n enorm dakvlak levert een ongewenst hoog energieverbruik en navenante stookkosten op. De groene menukaart voor stolpen die de provincie heeft laten opstellen helpt eigenaren bij het kiezen van passende verduurzamende maatregelen.

Stolpen beleven?

Dat kan met de fietsroute ‘Het oude land’ in Hoorn. Deze route van 40 kilometer voert je langs stolpboerderijen van Hoorn en omstreken. Een groot aantal stolpen langs deze route dateert uit de 17de en de 18de eeuw maar de 19de eeuw is ook als bloeiperiode goed zichtbaar. Toen zijn veel oude stolpen verbouwd. Er verschenen dakspiegels en rijk versierde dakkapellen. Met verhalen over de Noord-Hollandse stolpen op verhalenplatform Oneindig Noord-Holland gaat de wereld van de stolp en haar bewoners nog meer leven. 

Behoud van het stolpenlandschap

De provincie vindt het belangrijk de karakteristieke stolpboerderijen, stolpenerven en stolpenlandschappen te behouden en duurzaam te benutten. Van de 5000 stolpboerderijen is 10% beschermd met een monumentale status. Het aantal overige onbeschermde stolpen neemt geleidelijk af waardoor het risico bestaat dat het landschap haar identiteit verliest. De stolpen die met elkaar structuren vormen in relatie met het omliggende landschap zijn opgenomen in de Leidraad Landschap en Cultuurhistorie. Deze leidraad is een provinciale handreiking die gemeenten kunnen benutten bij het inpassen van nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen in het landschap, zoals bebouwing, infrastructuur of vormen van energieopwekking. In de komende twee jaar wil de provincie samen met gemeenten, erfgoedverenigingen en eigenaren van stolpen de cultuurhistorische waarde van de stolpen benoemen en vastleggen in de Noord-Hollandse waarderingskaart voor stolpboerderijen. De provincie wil zo een brede maatschappelijke bewustwording creëren en met alle partners gezamenlijk bepalen welke maatregelen voor behoud en duurzame benutting van stolpen nodig zijn.

Niet alleen het fysieke behoud van erfgoed is belangrijk. De provincie wil ook het tijdsbeeld van Noord-Holland vangen. Dat is voortdurend aan verandering onderhevig. Daarom verstrekt het Noord-Hollands Archief in opdracht van de provincie een opdracht voor documentaire fotografie aan een fotograaf. In 2020 staan de stolpen in het Noord-Hollandse landschap centraal. Fotograaf Heleen Peeters legt dit jaar in een serie foto’s de stolp in haar omgeving vast als visuele geschiedschrijving voor de toekomst.

Erfgoed van de maand

In de rubriek Erfgoed van de maand staat elke maand een bijzonder gebied, gebouw, vindplaats of historische plek in de provincie centraal.