Erfgoed van de maand - het Oer-IJ

(14 mei 2020)

Het kustlandschap van Noord-Holland is voortdurend in beweging. Daar waar een duinenrij het westen van de provincie nu als vanzelfsprekend afsluit, lagen vroeger zeegaten waar rivieren uit het binnenland afwaterden op zee.

Dit zie je nu nog steeds terug in het landschap, bijvoorbeeld in het stroomgebied van het Oer-IJ. Het Oer-IJ was het water dat zijn weg vond in het groene gebied tussen Alkmaar, Haarlem en Zaanstad, de voorloper van het huidige IJ bij Amsterdam. Van de lange bewoningsgeschiedenis in dit gebied vinden we nog regelmatig bewijs terug.

Een voormalig getijdengebied

Bij de Rijn denk je niet snel aan Noord-Holland. Toch mondde in het huidige Noord-Holland zo’n 4.000 jaar geleden een aftakking van de Rijn in zee uit. Het was het water van het Oer-IJ met een uitgebreid stroomgebied in Kennemerland. De monding van het Oer-IJ lag niet altijd op deze plek. Het zeegat verschoof in de loop der tijd van de regio Velsen in noordelijke richting naar Uitgeest en later Castricum. Een groot gebied werd beïnvloed door de zee en vormde een getijdengebied met kreken, binnenwateren en kwelders tussen verschillende strandwallen.
Rond het jaar 0 sluit de gehele duinenrij van Noord-Holland en verdwijnt de opening van het Oer-IJ richting zee. Het gebied is nu beschermd tegen de invloed van de zee maar het water uit het binnenland kan niet meer weglopen. Hierdoor breekt een tijd aan waarin in grote delen van Noord-Holland veen groeit.
 
Kwelder in het OerIJ in de provincie Noord-Holland
Kwelders in een getijdengebied zoals het vroegere Oer-IJ

Friezen in het Oer-IJ

Door de vele bouwactiviteiten in dit gebied is er uitgebreid archeologisch onderzoek gedaan in het gebied van het Oer-IJ. Zoals bij de aanleg van woonwijken en van de tunnels onder het Noordzeekanaal. We weten daardoor goed hoe de vroegere bewoners van het Oer-IJ, de Friezen, hier leefden. Deze Germaanse stam bewoonde rond het jaar 0 de Noordzeekust en voelde zich thuis in het afwisselende landschap van water, strandvlaktes en strandwallen. Het leverde hen voldoende voedsel en bouwmateriaal op. De boeren leefden van de veeteelt. Ze woonden in familieverband in rietgedekte woonstalhuizen van 25 x 5 meter waarin ruimte was voor het vee. Op de haardplaats werd gekookt in aardewerken potten waar er veel van zijn teruggevonden. Veel resten van deze nederzettingen liggen nu nog in de bodem onder de weilanden bewaard. Diverse ervan zijn als provinciaal monument aangewezen.
 
Impressie van een woonstalhuis van de Friezen in het Oer-IJ gebied
Een impressie van een woonstalhuis in het Oer-IJ gebied

Wie door de Velser-of Wijkertunnel rijdt is zich er misschien niet van bewust dat op deze plek bijzondere archeologische vondsten zijn gedaan. Bij de bouw van de Velsertunnel in 1956 en bij latere opgravingen bleek hier een Romeinse legerplaats met haven te zijn geweest: Fort Velsen of Castellum Flevum. Recent nog, in 2018, werden nog noordelijker, bij een opgraving in Krommenie, resten gevonden van wat een Romeinse wachttoren lijkt. Hoe zit dat met deze Romeinen in Noord-Holland?

Bezet

De Friezen kregen rond het jaar 0 te maken met Romeinse soldaten die hun gebied naar het noorden wilden uitbreiden. Daarvoor werd in 15 na Christus aan het Oer-IJ Fort Velsen gebouwd als voorpost. De Romeinen bezetten het gebied van de Friezen maar aangenaam vonden ze het hier niet. Romeinse geschiedschrijvers beschreven hoe de soldaten het hier koud en nat vonden. De krijgsmacht van de Romeinen heerst over de omgeving. In het jaar 28 kwamen de Friezen in opstand tegen het Romeinse gezag en de onredelijk hoge belastingen. De Friezen vielen de zwaarbewapende soldaten in Fort Velsen aan en namen deze bijna in. Eén Romeinse militair eindigde in een (later opgegraven) waterput. De Romeinen achtervolgden op hun beurt de Friezen naar het noorden maar in het Heilige Woud van Baduhenna (Heiloo) verloren ze zo’n 1000 soldaten in de strijd. De Romeinen gaven het niet lang daarna (in 47 na Christus) op en lieten de Friezen voortaan met rust. Ze trokken zicht terug in het gebied beneden de Oude Rijn (ter hoogte van Leiden, Alphen en Utrecht). Gevechtservaring en bewapening bleken niet op te kunnen tegen de verbetenheid van de Noord-Hollandse inheemse bevolking en het voor de Romeinen nadelige landschap.

Op pad

Het getijdengebied van het Oer-IJ is op sommige plekken nog te herkennen aan de kronkelige sloten en dijken. Ook de voormalige doorgang naar open zee ter hoogte van Castricum kun je nu nog terugzien in het landschap. Het duingebied tussen Castricum en Egmond is namelijk veel lager dan het duingebied in Zuid-Kennemerland of rond Schoorl.
Verken dit gebied met een mooie fietstocht. Met de ontstaansgeschiedenis van het Oer-IJ gebied in het achterhoofd vallen je wellicht nog meer details in het landschap op. Wie onderweg graag een enthousiaste en ‘live’ toelichting krijgt, kan ook op pad met een gids van de Stichting Oer-IJ. Wandelen in het Oer-IJ gebied kan ook met een etappe van het Noord-Hollandpad of aan de zuidkant van het Oer-IJ gebied in Spaarnwoude, waar u wandelt op de plek van het vroegere Romeinse fort.
 
Impressie van het Romeinse fort aan het Oer-IJ bij Velsen
Impressie van het Romeinse fort aan het Oer-IJ bij Velsen

Behoud cultuurlandschap

Het Oer-IJ is één van de 10 archeologiegebieden die de provincie heeft aangewezen. De provincie stimuleert, enthousiasmeert en informeert gemeenten in deze gebieden over de waarde van dit archeologisch erfgoed. Dit doen we bijvoorbeeld met de reeks Noord-Hollandse archeologische publicaties waarvan aflevering 6 gaat over het cultuurlandschap in het Oer-IJ gebied (pdf) vanaf de 16de eeuw. Ook in die tijd was het voormalige Oer-IJ nog bepalend voor de inrichting van het gebied. De gegevens van archeologische opgravingen in het Oer-IJ gebied, zoals het fort in Velsen, zijn via het archeologisch depot ontsloten. De structuren van het voormalige Oer-IJ en de IJ-dijken (de restanten van de voormalige waterkeringen langs het Oer-IJ) zijn opgenomen in de Leidraad Landschap en Cultuurhistorie van de provincie Noord-Holland. Nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen in dit gebied moeten passen bij dit bijzondere landschap en de cultuurhistorie.

Erfgoed van de maand

In de rubriek Erfgoed van de maand staat elke maand een bijzonder gebied, gebouw, vindplaats of historische plek in de provincie centraal.

Uitgelicht