Blog: Elswout, er warmpjes bij zitten?

(14 januari 2019)

Verstopt in het weelderige groen achter Haarlem ligt –in de gemeente Bloemendaal- het rijksmonumentale Landgoed Elswout. Een prachtig ensemble van bijzondere gebouwen met een rijke historie.

Deze in de 17e eeuw gebouwde buitenplaats heeft vele eigenaren gekend. Kooplieden met aanzien, bestuurders zoals een burgemeester van Amsterdam, juristen, bankiers en makelaars. Het was een gewild object met een uitstraling van internationaal niveau. Van 1805 tot 1958 was het in handen van de familie Borski, die het na een aantal jaren van leegstand volledig hebben opknapte. Toen de Borski’s het landgoed kochten, was het hoofdhuis in dermate slechte staat dat ze eerst in het poortgebouw moesten overnachten. Maar ook deze familie heeft grote investeringen gedaan. Een van die investeringen was het bouwen van een zogenoemde proefboerderij.

Dame met neus voor zaken

Mevrouw Johanna Borski (1764-1846) was overigens een dame met een neus voor zaken. Na de dood van haar man Willem in 1814 nam zij de zaken over. Vrouwen mochten namelijk alleen zaken doen als ze de zaak van hun overleden man overnamen. Ze werd zelfs de ‘financier van Nederland’ genoemd omdat ze in 1816 voor 2 miljoen gulden aandelen van de Nederlandsche bank kocht.  Een dame in de absolute top van het bedrijfsleven aan het begin van de 19e eeuw!

Eigen stempel

Als je de bouwkundige geschiedenis van deze buitenplaats leest, bekruipt je toch vooral het gevoel dat alle 6 verschillende eigenaren er hun eigen stempel op wilden drukken en steeds weer grote wijzigingen aanbrachten in de architectuur en de tuinen. Er werd gesloopt, bijgebouwd en er verschenen nieuwe wegen en paden. Een extra verdieping. Een boerderij in chaletstijl. De hele geschiedenis straalt continue ontwikkeling uit. Elke 50 jaar was er wel weer een grote verbouwing. In de huidige tijd streven we ernaar om de laatste laag te bewaren en over de lagen eronder te vertellen. Maar welke laag is de laatste?

Oranjerie Elswout
De orangerie op Landgoed Elswout

Opgeknipt uit geldgebrek

Halverwege de vorige eeuw kwam Elswout in handen van de overheid. Eerst de gemeente Bloemendaal en later de Staat der Nederlanden. Wat al die private eigenaren wel hadden begrepen, maar de overheid niet, is dat een buitenplaats niet in stukjes geknipt moet worden. De kwaliteit van een dergelijk icoon kan het best bewaard en bewaakt worden als er integraal gedacht en gewerkt kan worden. Daarom is het jammer dat uit geldgebrek 20 jaar geleden de keuze is gemaakt om het hoofdhuis en de orangerie separaat te verkopen. Deze gebouwen worden nu als kantoor en restaurant gebruikt en zijn niet toegankelijk voor het publiek, behalve tijdens bruiloften en partijen. Daarmee is de eenheid van het landgoed deels verdwenen en staan deze gebouwen los van de toekomstige integrale exploitatie die Staatsbosbeheer voor ogen heeft.

Er weer warmpjes bij zitten

In deze tijd moet er ook weer geknutseld worden aan de gebouwen. De energievoorziening van de oude gebouwen van Staatsbosbeheer vraagt aandacht. Een aantal gebouwen heeft helemaal geen verwarming of een zeer energieverslindend verouderd systeem. Om te onderzoeken hoe Elswout het beste verduurzaamd kan worden, had de provincie Noord-Holland de Loods herbestemming gevraagd een expertmeeting te organiseren in samenwerking met het zogenoemde Linie-expertteam. Op 12 december kwamen 6 technische experts op het gebied van duurzaamheid bijeen op het landgoed en na een wandeling over het terrein gingen zij de casus te lijf.

Al snel werd duidelijk dat Elswout niet een proeftuin voor de meest experimentele technieken zou worden. Gezien de staat en de ligging van de gebouwen dachten alle experts dat een warmtepomp niet de beste oplossing zou zijn. Denkend vanuit hoge temperaturen kwamen ze tot de conclusie dat het systeem toekomstproof zou moeten zijn. “Liever spijtloos dan gasloos” was een van de uitspraken. Tot ieders verbazing worden grote hoeveelheden hout van de buitenplaats afgevoerd naar Purmerend om daar verbrand te worden in een warmtecentrale. Kan dat niet ter plaatse gebeuren? Als we daar nog wat zonnecellen op de niet-monumentale gebouwen aan toevoegen, dan moeten we een heel eind kunnen komen. Wanneer in een later stadium nieuwe technieken worden uitgevonden die weinig aanpassingen vragen van het landgoed en van het systeem, dan kunnen we altijd nog overschakelen. Het systeem moet dan wel alle gebouwen verbinden, dan kan de meeste efficiëntie worden bereikt. Wellicht kunnen het hoofdhuis en de orangerie daar ook weer op worden aangesloten?  

Bij Staatsbosbeheer bestond de gedachte de huurders de installatie te laten betalen. De experts twijfelden aan de haalbaarheid en stelden voor een energy service company (ESCO) op te richten. Zo wordt weer een nieuwe laag toegevoegd aan de historie van het landgoed en wordt een deel van het geheel samengevoegd qua beheer en exploitatie.

Interesse?

Staatsbosbeheer start halverwege 2019 de selectie van de huurders voor onder andere een restaurant in de oude boerderij. Dan zal Elswout vanaf 2020 op een gastvrije en open manier beleefd kunnen worden. Belangstelling voor deze plek en houdt u van uitdagingen? Neem dan contact op met Peter Wichman van Staatsbosbeheer.

Uitgelicht