Sluis maakt van Zaandam een stad

(20 oktober 2020)

De geschiedenis van de Wilhelminasluis gaat veel verder terug dan de bouw ervan in 1903. Waarschijnlijk zelfs helemaal terug naar het eind van de 13e eeuw. Toen werd er op de huidige plek van de sluis een dam opgeworpen. Mogelijk zat er toen al een sluis in de dam. Piet Kleij is archeoloog voor de gemeente Zaanstad en neemt ons mee terug in de tijd.

Kun je kort vertellen wat je functie is en uit welke werkzaamheden deze bestaat?

"Mijn functie is gemeentelijk archeoloog. Ik bekijk de bouwplannen binnen Zaanstad. Wanneer door de bouw een archeologische vindplaats verloren dreigt te gaan, zorg ik dat daar een opgraving wordt uitgevoerd. Zo ook bij de Wilhelminasluis. Over de resultaten van de opgraving geef ik lezingen en publiceer ik artikelen en boeken. Ook maken we tentoonstellingen over de vondsten."

Hoe oud is de sluis?

"Dat is niet helemaal bekend. Tussen 1200 en 1300 zijn de dijken langs het IJ en de Voorzaan gebouwd en is de dam aangelegd. In 1544 werd op initiatief van Hoogheemraadschap de Hondsbossche en Duinen tot Petten de Historische Groote Sluis gebouwd. Door de komst van het Noordhollandskanaal, en het groter worden van de schepen werd het steeds duidelijker dat deze sluis te klein werd. Dit leidde uiteindelijk tot de bouw van de Wilhelminasluis in 1903." 

sluis

Wat heeft de sluis betekent voor Zaandam?

"Je kunt zeggen dat rond de sluis Zaandam is ontstaan. De eerste bewoners waren vooral vissers. Dat is niet gek want bij een sluis is altijd goed viswater. Door de passerende schepen kwamen er ook herbergen en scheepswerfjes voor het onderhoud van schepen bij. Daardoor kwamen er langzaam maar zeker ook winkeltjes bij en werd er een kerk gebouwd. Na de gevechten in de 80-jarige oorlog groeide Zaandam uit tot het grootste scheepsbouwgebied van Europa en werd de Zaanstreek het eerste, grootschalige industriegebied van Europa. Zaandam was toen nog steeds een dorp maar had meer inwoners dan de steden boven het IJ (Hoorn, Enkhuizen, Purmerend, Edam, Alkmaar). In de 20e eeuw verdwenen de molens en kwamen er fabrieken langs de Zaan te staan."

Wat vind je van de vernieuwing van de sluis?

"Dat is een hele verbetering en het wordt mooi uitgevoerd. Jammer dat het zo lang heeft stilgelegen waardoor het centrum van Zaandam er niet uitzag. Maar mooi dat er nu vaart in zit. Straks kunnen grotere schepen door de sluis en zijn de fabrieken langs de Zaan beter bereikbaar. Zo blijft de Zaan een levendige rivier. Daarbij komt dat de renovatie heel veel archeologische vondsten heeft opgeleverd die veel vertellen over de geschiedenis van deze plek. Daar ben ik als archeoloog weer heel blij mee."

Uitgelicht