‘Perenboomriffen’ zijn hotspots voor biodiversiteit in de Waddenzee

Van der Heide is onderzoeksleider bij het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ). Voor het project Waddenmozaïek (mede gemaakt door de provincie Noord-Holland, zie uitleg onderaan) onderzocht hij met zijn team hoe natuurlijke materialen op de Waddenzeebodem het onderwaterleven een boost kunnen geven: “We lieten bijvoorbeeld keien, schelpen en hout in zee zakken, om te kijken wat erop afkwam. Hout kwam als goede kandidaat naar voren. Daar kan zich leven op én in vestigen.”

Het verloren hout

Canadese promovendus Jon Dickson werkte mee aan die proeven. Van der Heide: “Hij ziet in Canada veel hout aan de kust liggen, en vroeg zich verbaasd af: ‘Waar is bij jullie al het hout gebleven?’” Een terechte vraag. Hout kwam vroeger van nature veel voor in de Waddenzee en de Noordzee: “Boomtakken en wrakhout dreven via de rivieren af naar zee. Door de Afsluitdijk, inpoldering en bomenkap langs de rivieren zijn de Nederlandse kusten brandschoon geworden.”

Collega-onderzoeker Tjeerd Bouma kwam vervolgens met het idee om gerooide fruitbomen te gebruiken voor natuurherstel in zee. “De afgedankte bomen verdwijnen in de houtversnipperaar of de oven. Dus waarom deze bomen niet inzetten als houten ‘rif’? Om wat van het verloren hout terug te brengen naar zee, en uit te zoeken in hoeverre zeedieren en -planten daar profijt van hebben.”

Zeeleven in beeld

Jon Dickson ontwierp wigwamvormige riffen van 6 perenboomstammen, van zo’n 2,5 meter breed en hoog. Het team plaatste er 8 bij elkaar, op 4 locaties op Noord-Hollands grondgebied: de zeebodem in de geulen van het Eierlandse Gat tussen Texel en Vlieland. Hout drijft daar van nature niet snel naartoe, maar doordat het gebied is gesloten voor de garnalenvisserij is het een veilige onderzoekslocatie. 

“Af en toe takelden we een rif op, om te kijken wat erop leefde. Ook vingen we vissen die dicht op de zeebodem leven. Zo kregen we goed in beeld welke soorten op het hout af komen.” Om hoger rond de riffen te kijken investeerden de onderzoekers in een ‘fishfinder’, een sonar die sportvissers gebruiken om vis op te sporen. Video-opnames maken was namelijk geen optie: “De Waddenzee is troebel, je ziet er geen hand voor ogen. De sonar schroefden we aan een platform en lieten we boven het rif dobberen. Op de monitor zagen we silhouetten van vissen.”

Inktvissen en haaien

De onderzoekers deden op de 4 locaties dezelfde metingen als op een plek vlakbij waar geen rif lag. “Zowel op de bodem als hoger in het water zaten rondom het rif veel meer vissen dan op de controleplekken. We troffen zelfs inktvisseneitjes aan op de bomen, dus het hout wordt gebruikt als nestplek. Ook bijzonder was het moment dat we het silhouet van een haai op de monitor zagen.”

Waarom zeeleven zich aangetrokken voelt tot een stapel bomen? “Beschutting. Vissen kunnen zich verstoppen voor roofdieren, en uit de stroming blijven om energie te besparen. Algen, anemonen en zeepokken hechten zich aan het hout. Er valt dus voor veel soorten voedsel te halen.” Deze houten riffen kunnen zo een belangrijke rol spelen in het ecosysteem van de Waddenzee door de houtaanvoer van vroeger na te bootsen. “Zo’n bomenrif ziet er anders uit dan een tropisch koraalrif, maar de functie is vergelijkbaar: een structuur op een kale bodem, waar van alles op gaat groeien en leven op af komt. Het resultaat is een echte biodiversiteitshotspot.”

Kansrijke plekken voor hout

Volgens Van der Heide en zijn team loont het dus de moeite om hout op de zeebodem terug te brengen, en zo bij te dragen aan herstel van de onderwaternatuur. “We zeggen niet dat de hele Waddenzee vol moet liggen met hout. Het is goed om na te denken over strategische plekken. Denk aan de Vismigratierivier bij de Afsluitdijk, een doorgang voor vissen tussen Waddenzee en IJsselmeer. Die bootst een riviermonding na, een plek waar hout van nature blijft steken. Ook langs de Noord-Hollandse kust zijn kansrijke locaties denkbaar.”

Zon, zee, zand en perenbomen

De perenbomen die het team in het Eierlandse Gat plaatste mogen blijven liggen, al zijn sommige tijdens de onderzoeksperiode gesneuveld: “We moesten bij het monitoren opletten dat we niet zelf de riffen raakten met de boot. Dat is weleens gebeurd: boem. O, dat was ‘m al. De resten verdwenen snel onder het zand.” 

Wanneer je over de riffen heen vaart, zie je er overigens niets van. Van der Heide heeft ze wel van dichtbij kunnen bewonderen. De moeite waard, vindt hij: “Als zo’n rif wordt opgetakeld, zie je dat het helemaal vol zit met leven. Er zitten krabbetjes tussen, zeesterren en kleine vlo-achtige beestjes. Als je dat op een zonnige dag ziet, met aan de ene kant Texel en aan de andere kant Vlieland, is dat indrukwekkend.”

Waddenmozaïek 

Het project Waddenmozaïek streeft naar herstel van de rijke en diverse onderwaternatuur in de Waddenzee. Het project is een samenwerking tussen Natuurmonumenten, de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) en het NIOZ, met financiering van het Waddenfonds, Rijkswaterstaat en de provincies Groningen, Fryslân en Noord-Holland.