Een comfortabeler monument met hetzelfde karakter

De provincie verduurzaamt de eigen organisatie, bijvoorbeeld gebouwen en voertuigen. Ook ondersteunt ze bedrijven, gemeenten en andere partners bij verduurzaming. Voor de eigen gebouwen is het doel om deze vóór 2030 aardgasvrij te maken, zo ook Paviljoen Welgelegen. De uitdaging is om dit monumentale gebouw te verduurzamen met behoud van het karakter. 

Een bijzondere opgave

Wie Haarlem binnenrijdt, kan er bijna niet omheen: Paviljoen Welgelegen. In dit monumentale pand aan de Dreef werkt sinds 1930 het bestuur van de provincie Noord-Holland. De Amsterdamse bankier Henry Hope liet Paviljoen Welgelegen aan het einde van de 18e eeuw bouwen voor zijn kunstcollectie. Nu is het gebouw het hart van de provinciale politiek: de Statenzaal vormt het decor voor vergaderingen van Provinciale Staten en commissies. Ook de Commissaris van de Koning en de leden van Gedeputeerde Staten hebben er hun werkplekken. Daarnaast zijn er ontvangsten en tentoonstellingen.

Het Paviljoen heeft verschillende functies. Mensen vergaderen en werken er, en er zijn exposities. Dat maakt verduurzaming complex: elke ruimte vraagt om een andere aanpak. Een ontvangsthal hoeft bijvoorbeeld niet dezelfde temperatuur te hebben als een kantoorruimte. Daarom krijgt elk deel van het gebouw maatregelen die passen bij het gebruik van die ruimte. 

De betrokken experts zijn VB Erfgoed & Architectuur en De Groene Grachten. VB Erfgoed & Architectuur adviseert over de toepasbare duurzaamheidsmaatregelen in een monumentaal pand. Vanuit de provincie werkt projectleider Daan van Rijnswou aan het uitdagende project. Van Rijnswou: “Door verduurzaming te combineren met onderhoud, zorgen we dat Paviljoen Welgelegen ook in de toekomst in goede staat blijft. Zo behouden we het historische gebouw en maken we het comfortabeler en beter voorbereid op de komende jaren.”

Ervaringen uit eerdere projecten

Van Rijnswou en zijn team onderzochten waar het pand kan worden verduurzaamd. Zo is er een infraroodmeting gedaan. Van Rijnswou: “Een warmtebeeldcamera maakt zichtbaar waar warmte ontsnapt en waar kou naar binnen komt. Dat maakt duidelijk waar het pand energie verliest en waar je isolatie tekortschiet.” De onderzoeken leidden tot een aantal maatregelen, zoals isolerend glas plaatsen, kieren bij bijvoorbeeld kozijnen dichten, daken en kappen isoleren en technische installaties verbeteren of vervangen. 

Naast het Paviljoen liggen de fractiehuizen aan de Paviljoenslaan 3 en 5 en de dokterswoning aan de Dreef 1. Deze panden zijn de afgelopen jaren al verduurzaamd. Enkelglas maakte plaats voor duurzaam monumentaal glas. De binnenluiken zijn weer bruikbaar en kieren bij de kozijnen zijn gedicht. Ook is de gasverwarmingsketel vervangen door een warmtepomp. Daardoor worden de panden nu zonder fossiele brandstoffen verwarmd. De ervaringen uit deze projecten helpen bij de verduurzaming van het Paviljoen. 

Cultuurhistorische waarde

Tijdens het verduurzamen staat Van Rijnswou nog voor een andere uitdaging: het neoclassicistische pand moet ondanks de verduurzaming zijn monumentale karakter behouden. Daarom werkt hij nauw samen met conservator Simone Memel. Memel vertelt: “We willen verduurzamen zonder het uiterlijk van het gebouw aan te tasten.” 

Een belangrijk onderdeel van de verduurzaming is het restaureren van de ramen en kozijnen. Veel kozijnen hebben kieren en de meeste ramen bestaan uit enkel glas. Daardoor gaat veel warmte verloren. Tegelijk zijn deze ramen belangrijk voor het karakter van het gebouw. Het glas is soms licht golvend en weerkaatst het licht op een bijzondere manier. Ook de roedeverdeling, de smalle latten die een raam in vakken verdelen, geeft de kozijnen hun herkenbare uitstraling. Daarom komt er extra dun isolerend monumentenglas. Dit glas past in de bestaande kozijnen en behoudt de lichte welving en uitstraling van het oude glas. Zo blijven ook de bijzondere kozijnen en hun roedeverdeling behouden. 

Deze werkzaamheden bieden meteen de kans om historische details te herstellen. Zo is er in 2019 een kleuronderzoek gedaan naar de oorspronkelijke kleuren van het pand. Memel vertelt: “Op de kozijnen zaten wel 15 tot 20 oude verflagen. Uit het onderzoek kwam naar voren dat de huidige grachtengroene kozijnen oorspronkelijk bruin waren. Daarom is het voorstel om de kozijnen tijdens de renovatie weer hun oorspronkelijke bruine kleur te geven.” 

Plannen voor de toekomst

Het oorspronkelijke doel was dat het Paviljoen uiterlijk in 2030 zonder aardgas verwarmd wordt. De warmtepomp speelt daarbij een belangrijke rol. Van Rijnswou en zijn team onderzochten of dat kan. Hun conclusie: technisch is het mogelijk. Alleen zit het elektriciteitsnet zo vol dat de overstap niet in 1 keer kan. Tot het moment dat er extra capaciteit is op het elektriciteitsnetwerk zal op koude dagen de bestaande cv-ketel daarom bijspringen. 

In 2027 beginnen de eerste werkzaamheden. Dan worden ramen verbeterd en kieren gedicht, zodat warmte beter binnen blijft. Tegelijk werkt het projectteam het plan voor de nieuwe klimaatinstallaties verder uit. De aanleg begint naar verwachting medio 2028. Het Paviljoen blijft tijdens de werkzaamheden open. Bezoekers en medewerkers kunnen het gebouw dus blijven gebruiken. 

“Het verduurzamen van een monument als Paviljoen Welgelegen vraagt om creativiteit en maatwerk”, zegt Van Rijnswou. “Voor mij is het geslaagd als de monumentale waarden van de buitenkant en het interieur ook in de toekomst behouden blijven.” Memel vult aan: “Als we het goed doen, zie je straks nauwelijks dat er iets is veranderd. Tegelijk is het Paviljoen dan comfortabeler voor bezoekers en medewerkers.”